Chiesa del Gesù


( Pigna IX )

( deel 2/4 )

Cappella di Sant’ Andrea Apostolo (eerste kapel rechts)

Deze kapel is genoemd naar een van de twee kerkjes die moesten wijken voor de bouw van deze kerk: de kerk van Sant’Andrea alle Botteghe Oscure. Deze kerk stond ongeveer op de plaats van de huidige kapel.

De kapel wordt ook wel aangeduid als de Cappella del Sacramento della Riconciliazione.

De kapel is geheel geschilderd door de Florentijn Agostino Ciampelli (1578–1640).

–    Agostino Ciampelli: Martelaarschap van Sint Andreas Apostel

Dit werk hangt boven het altaar.

–    Agostino Ciampelli: Madonna in glorie omringd door de heilige martelaren San Clemente, Sant’Ignazio di Antiochia, San Cipriano en San Policarpo

Dit werk met de heiligen is tegen het gewelf aangebracht.

Cappella di Sant’Andrea Apostolo
Cappella di Sant’Andrea Apostolo
Roma, Chiesa del Gesù, 1e k re, Cap di Sant'Andrea Apostolo, Ciampelli, martelaarschap van S Stefanus en S Laurentius (internet)
Ciampelli, Martelaarschap van Sint Stephanus en Laurentius *

– Agostino Ciampelli: Martelaarschap van Sint Stephanus en van Sint Laurentius de diaken

Deze werken zijn aan de ene zijde tegen de lunetten geschilderd.

– Agostino Ciampelli: Sant’Agnese en Santa Lucia

fresco’s zijn aan de andere zijde tegen de lunetten aangebracht.

– Agostino Ciampelli: San Pancrazio, San Celso, San Vito en San Agapito

Deze mannelijke heilige martelaren zijn afgebeeld op de bogen.

– Agostino Ciampelli: Santa Cristina, Santa Margherita, Sant’Anastasia, Santa Cecilia, Santa Lucia en Sant’Agatha

De vrouwelijk heilige martelaren staan op de pilasters bij elkaar.

Roma, Chiesa del Gesù, 2e k re, Cap della Passione, Overzicht HDR, 2011
Cappella della Passione
Cappella della Passione, Celio en Valeriani, apo- theose van de lijdenswerktuigen *
Cappella della Passione, Celio en Valeriani, apotheose van de lijdenswerktuigen *

Cappella della Passione of Cappella Crocifisso (tweede kapel rechts)

Deze kapel dankt zijn naam aan de diverse voorstellingen van Jezus’ lijden. De kapel is versierd met stucco en marmer.

– Giovanni Gagliardi: Tronende Madonna met Kind omgeven door heilige jezuïeten

Dit altaarstuk vervangt het origineel door Scipione Pulzone.

– Gaspare Celio en Giuseppe Valeriani: Apotheose van de lijdenswerktuigen

Dit werk is tegen het gewelf geschilderd. Celio was de schilder en de jezuïetenmonnik Valeriani de ontwerper. Het fresco is door zijn intense kleuren erg geslaagd.
Het laat engelen zien die het kruis en de lijdenswerktuigen naar de hemel dragen.

– Gaspare Celio en Giuseppe Valeriani: Evangelisten

De vier evangelisten zijn tegen de pinakels afgebeeld.

– Anoniem: Scènes uit het lijden van Christus

De fresco’s die tegen de lunetten zijn aangebracht, zijn:
– Jezus in de Hof van Gethsemane
– Anoniem: Scènes uit het lijden van Christus
Deze serie bestaat uit zes doeken, de vier eerstgenoemde zijn aan de pilasters en de beide laatstgenoemden tegen de zijwanden gehangen.

– Christus aan de geselzuil
– Christus voor de bewakers
– Christus voor Herodes
– Ecce Homo
– De lijdensweg naar Calvarië (Via dolorosa)
Deze hangt tegen de linkse muur.
– Kruisiging
Als pendant hangt deze tegen de rechtse muur.

– Anoniem: Scènes en figuren uit het Oude Testament

Deze completeren de voorstelling van het thema van de Goddelijke genade (erbarmen), de opoffering en de redding

– Anoniem: Urn van San Giuseppe Pignatelli

Onder het altaar bevat een groene, marmeren urn de overblijfselen van de eind 18e eeuwse jezuïet Giuseppe Pignatelli, wiens portretbuste nog rechts in de apsis van de kerk staat (zie bij apsis), op de plaats waar hij ooit begraven was. Hij werd in 1954 door Pius XII heilig verklaard.
Pignatelli speelde een doorslaggevende rol bij het herstel van de jezuïetenorde in het begin van de 19e eeuw.

Cappella della Passinone, Urn van Pignatelli
Cappella della Passione, Gedenkplaat voor Roothaan
Cappella della Passione, Gedenkplaat voor Roothaan

– Anoniem: Grafplaat van Johannes Roothaan

Een gedenkplaat tegen de linkse wand herinnert aan Jan Roothaan; hij was een jezuïet uit Amsterdam die als 21e generaal de Sociëteit leidde van 1829 tot aan zijn dood in 1853.
Gevoelig voor het wantrouwen dat haar omringde, hield hij de Sociëteit angstvallig buiten de politiek, zij moest terug naar de bron, de inspiratie van Ignatius; daarom wordt hij weleens ‘de tweede stichter’ genoemd. Al is zijn zaligverklaringsproces in het slop geraakt, hij heeft het nooit zonder vele vereerders hoeven stellen: er staan nog regelmatig lichtjes en bloemen bij zijn graf.

– Anoniem: Grafplaat van Pedro Arrupe

Aan de overzijde is een gedenkplaat geplaatst voor pater Pedro Arrupe, de 28e jezuïetengeneraal en een belangrijk vernieuwer.
Omdat hij daarin volgens het Vaticaan te ver ging, mochten de paters na zijn gedwongen aftreden in 1982 een tijdlang geen opvolger kiezen. Arrupe stierf in 1991.
Dit eregraf wordt uitgelegd als een discreet protest tegen het aartsconservatisme van paus Johannes Paulus II; de jezuïeten zullen dit ontkennen.

Cappella degli Angioli (of degli Angeli) (derde kapel rechts)

Deze kapel was oorspronkelijk gewijd aan Gaspare Garzoni, wiens vader aan Ignatius en zijn vrienden een huis verschafte nabij de Pincio toen zij voor het eerst in Rome arriveerden in 1537. Later ging de wijding over naar Vettori Delfini.
De wanden en pilasters zijn bedekt met kostbare, antieke reliëfs van marmer, afkomstig uit de thermen van Titus.

– Federico Zuccari: Aartsengel Michael en andere engelen in aanbidding voor de Heilige Drievuldigheid

Dit schilderij staat op het altaar. Het schilderij en het altaar zijn 16e eeuws.

– Federico Zuccari: Kroning van de Maagd

Dit fresco is tegen het gewelf geschilderd. De rijke omlijsting is versierd met druiven en grapefruits.

– Camillo Mariani: Plafondstucco

Rond het gewelf zijn vier paar serafijnen in stucwerk opgesteld die decoratieve banieren dragen.

– Ventura Salimbeni: Versiering van bogen, pendentieven en lunetten

– Federico Zuccari: De val van de opstandige engelen

Dit doek hangt tegen de rechtse zijmuur.

– Federico Zuccari: Engelen bevrijden zielen uit het vagevuur

Dit doek is de pendant van de vorige en hangt tegen de linkse zijmuur.

– Flaminio Vacca en Silla Longhi: Biddende engelen

De beelden van de engelen staan in de vier hoeken in nissen van de pilasters opgesteld.

– Anoniem: Wandversieringen

Bijzonder kostbaar zijn de vier marmeren tafels waarin weelderige festoenen van bloemen en vruchten met daartussen cherubijnenkopjes zijn gebeeldhouwd; zij zijn afkomstig uit de Thermen van Titus, vanwaar zij in 1594 naar hier werden overgebracht.

Cappella degli Angeli
Cappella degli Angeli
Ante sagrestia, Farnese-kardinalen (internet)
Ante sagrestia, Farnese-kardinalen *

Doorgang naar de ante sagrestia

Rondom de toegang van de sacristie staat een aantal minder belangrijke grafmonumenten opgesteld die dateren uit het midden van de 19e eeuw.

– Anoniem: Grafmonument van Ignazio Alberghini

Gestorven in 1869.

– Anoniem: Grafmonument van kardinaal Alberghini

De kardinaal overleed in 1847.

– Anoniem: Grafmonument van Carolina Monteith

De dame overleed in 1854.

– Anoniem: Grafmonument van Carlo Villani

Daterend van 1859.

– Anoniem: Grafmonument van Stefano Tempest

De goede man stierf al in 1822.

Ante sagrestia

Een cirkelvormige vestibule leidt naar de ante sagrestia, het voorportaal van de sacristie. Dit bestaat uit een ruimte die door grote pilasters als het ware in twee schepen wordt verdeeld.
De grote schilderijen van anonieme schilders hebben alleen decoratieve waarde, zij zijn historisch minder belangrijk. Sommigen herinneren aan de stichters van deze kerk en anderen aan allerlei heiligen uit de jezuïetencommunauteit.

Naast de ingang van de eigenlijke sacristie hangt een tweetal doeken:

– links: paus Paulus III keurt de instelling van de Compagnia del Gesù goed,
– rechts: de kardinalen Alessandro en Odoardo Farnese
, de eerste met het ontwerp van de kerk in zijn handen en de tweede met de schetsen van de Casa Professa, het klooster en hoofdhuis van de jezuïeten dat naast de kerk zou worden gebouwd.

Boven de beide andere deuren hangen doeken:

– de heiligverklaring van Ignatius van Loyola en van Franciscus Xaverius op 12 maart 1622,
– de heiligverklaring van Franciscus Borgia op 12 april 1671.

Sagrestia, Ciampelli, Gewelffresco's
Roma, Chiesa del Gesù, Sagrestia, Overzicht HDR, 2011
Sagrestia,
Roma, Chiesa del Gesù, Sagrestia, altaar, 2011
Sagrestia, altaar

Sagrestia

De voormalige sacristie, die door Girolamo Rainaldi werd ontworpen in de vorm van een vierhoek, is een van de grotere en mooiere in Rome.
Vanuit de ante sagrestia komt men in de sacristie via een portaal, waar zich een steen bevindt met daarop de naam van kardinaal Odoardo Farnese, die bekroond wordt door zijn familiewapen, de fleur-de-lis. Hij was een telg uit een van de machtigste dynastieën uit de 16e eeuw en financier van de sacristie.
De schitterende kerkschatten van de jezuïeten zijn niet meer aanwezig: Napoleon heeft zich hierover ontfermd en zijn nooit meer teruggevonden.

– Anoniem: Monogram

Bij de ingang van de sacristie, in de vestibule, bevindt zich tegen het plafond in verguld stucco op een azuren achtergrond en gevat in gouden zonnestralen het trigram IHS.

– Agostino Ciampelli: Aanbidding van het Allerheiligste Sacrament

Dit fresco van deze Florentijnse schilder is in het midden tegen het gewelf aangebracht.

‒ Anoniem: Kruisiging

Achterin de sacristie, boven de toegangsdeur, hangt een 17e eeuw houten kruisbeeld dat onderdeel is gemaakt van de kruisingsscène met Maria en Johannes.

– F. Brunelli: Kasten

De zijwanden worden ingenomen door grote, 16e eeuwse kasten en ander meubilair van kostbaar massief notenhout, kunstig bewerkt en versierd met beeldjes van de twaalf apostelen, die met een bronskleurig patina zijn bewerkt.

– Anoniem: Sint Ignatius

De buste van beschilderd hout bevindt zich rechts in de hoogte. 
In de muur aan de overzijde bevindt zich een klein kapelletje.

 

Roma, Chiesa del Gesù, Sagrestia, Ingangsgevel, Fresco en crucifix, 2011
Sagrestia, Kruisiging
Roma, Chiesa del Gesù, Sagrestia, altaar, Carracci, Ignatius van Loyola, 2011
Sagrestia, Carracci, Sint Ignatius

– Annibale Carracci (toegeschreven aan): Sint Ignatius

Dit bijzondere werk staat op het altaar, dat in een soort kleine apsis is gebouwd.

– Giovanni Lanfranco: Episoden uit het Lijden van Christus

Deze twee fresco’s zijn op de bogen boven de ingang van de sacristie te zien.

Museo presso la Chiesa del Gesù

Sinds een paar jaar kent de Chiesa de Gesù een klein museum. Het bevindt zich onder de oude sacristie.

Cappella di San Francesco Saverio (rechtse transept)

Deze kapel was oorspronkelijk gewijd aan de Verrezen Christus. De kapel bezat een schitterend altaarstuk door Giovanni Baglione, voorstellende de Wederopstanding. Dit werk is helaas verloren gegaan. Echter de remplaçant mag er ook zijn.

– Pietro Berrettini da Cortona: Altare di San Francesco Saverio

Dit altaar was een van de laatste projecten van Da Cortona. Hij ontwierp deze kapel en dit altaar in opdracht van kardinaal Giovanni Negroni en het werd pas na zijn overlijden uitgevoerd (1674/’78).
De Spaanse jezuïet San Francesco Saverio (in Nederland: Sint Franciscus Xaverius; eigenlijk: Francisco de Yasu de Azpilcueta y Xavier) was een tijdgenoot van Ignatius van Loyola en een van zijn vroegste volgelingen (1506–1552). Hij stierf eenzaam en uitgeput op het eiland Shangchuan (voor de kust bij Kanton in China) tijdens zijn poging om China binnen te gaan. Hij was de eerste jezuïetenmissionaris die door Ignatius naar Indië was gestuurd. Tien jaar lang had hij in Indië en Japan mensen tot het katholicisme bekeerd. Vandaar dat hij sindsdien de bijnaam ‘apostel van India’ met zich meedraagt.
Boven de altaartafel wordt in een ovale, verguld zilveren urn zijn rechter onderarm bewaard, de arm waarmee hij vele ‘ongelovigen’ had bekeerd door hen te dopen en waarmee hij de mensen zegende en genas. Deze relikwie werd in 1614 naar Rome gebracht. De rest van zijn lichaam wordt vereerd in Saint Paul’s Church in Goa (India).
Deze urn rust op een tabernakel van goud en zilver met middenin een uitbeelding van Christus in de Hof van Olijven.

Altare di San Francesco Saverio, altaarmensa
Altare di San Francesco Saverio, altaarmensa
Altare di San Francesco Saverio, relikwiehouder met diens onderarm
Altare di San Francesco Saverio, relikwiehouder met diens onderarm
Da Cortona, Cappella di San Francesco Saverio
Da Cortona, Cappella di San Francesco Saverio
Altare di San Francesco Saverio, timpaan
Altare di San Francesco Saverio, timpaan

Bovenop de onderbouw en rond Maratti’s schitterende altaarstuk rijzen vier rode, marmeren zuilen op die Korinthische kapitelen dragen. Bovenaan, in het gebroken timpaan, wordt de heilige op een wolk door engelen naar de hemel gedragen.

– Carlo Maratta: Dood van San Francisco Saverio

Dit late werk van de grote barokschilder (1679 ) is op het altaar geplaatst en het verbeeldt de dood van de heilige tijdens zijn missiereis naar China.

– Giovanni Andrea Carlone: Fresco’s

De uit Genua afkomstige Carloni is verantwoordelijk voor de beschildering van het gewelf en de lunetten van deze kapel in 1639/’47.
De fresco’s stellen voor:
– Sint Franciscus Xaverius verliest zijn kruis en vindt het weer terug (links van het venster) (zie hieronder voor de legende van het kruis en de krab)

– Sint Franciscus Xaverius troost de schipbreukelingen (linkse lunet)

– Doop van een Indiase prinses (rechtse lunet)

– Apotheose van Sint Franciscus Xaverius (midden op de gewelfboog) 
Hier wordt Franciscus door engelen ten hemel gevoerd.

Cappella di San Francesco Saverio, kandelaber *
Cappella di San Francesco Saverio, kandelaber *
Roma, Chiesa del Gesù, trans re, Cap di San Francesco Saverio, doorkijk naar voren, 2009
Rechtse transept, altaar en doorkijk naar Cappella del Sacra Cuore

De legende van het kruis en de krab

Toen Franciscus Xaverius in een kleine vissersboot op weg was naar Tamilau, een eiland in de buurt van Ambon, stak plotseling een hevige storm op. 
Hij hield zijn borstkruis aan het koord boven het water om voor een veilige aankomst te bidden, maar liet het kruis in het water vallen. Een dag later, toen zij een veilig heenkomen hadden gevonden op het eiland Veranula, liep Franciscus naar het dorp Tamalo toen hij plotseling een krab zag die zijn verloren kruis in zijn schaar vasthield. Franciscus pakte zijn kruis en zegende de krab.

In de zuidoost Aziatische wateren leeft een krabbensoort die een kruisvormig teken op het rugschild draagt; sindsdien heet deze krab de Sint Franciscuskrab.

Cappella del Sacro Cuore
Cappella del Sacro Cuore

Cappella del Sacro Cuore of Cappella del Santissimo  (rechtse koorkapel)

Deze kleine, koepelvormige kapel is waarschijnlijk ontworpen door Giacomo della Porta en Giuseppe Valeriani.
De kapel was oorspronkelijk gewijd aan Sint Franciscus van Assisi, wat de vijf aan hem gewijde schilderijen in deze kapel verklaart. Een drietal schilderijen over Franciscus is nu in het museumpje onder de huidige sacristie te zien.

– Anoniem: Altaar

Het altaar wordt geflankeerd door twee zuilen van Afrikaans marmer.
In het timpaan houden twee engelen het IHS-monogram omhoog.
Het tabernakel is gemaakt van rood Grieks marmer en met pietre dure ingelegd.
Aan de zijkant is een tweetal beelden geplaatst: Santa Margherita Maria Alacoque en San Claudio de la Colombière, de eerste vertrouweling van deze heilige ziener.

– Pompeo Batoni: Heilig Hart

Dit kitscherige, maar wereldberoemde werk uit 1760 staat op het altaar. Het is op koper geschilderd en stelt het Heilig Hart voor. Het schilderij is miljoenen malen gekopieerd en heeft de Heilig Hartverering ingang doen vinden. Bij bijna alle katholieke gezinnen hing in de vorige eeuw hiervan wel een reproductie in huis.
De omlijsting is van malachiet met rode banden en zilveren bas-reliëfs.

– Baldassare (Giovanni Battista) Croce: Koepelfresco’s

Deze vrij onbekende schilder verfraaide de koepel met engelenkopjes en met afbeeldingen van de vier evangelisten en van de kerkvaders Ambrosius, Augustinus, Hiëronymus en Gregorius de Grote.

– Paul Bril en Giuseppe Peniz (Jozef Panix): Scènes uit het leven van Sint Franciscus van Assisi

De wandschilderingen, deels op doek, deels op paneel, zijn in 1599 gemaakt door de Antwerpenaar Paulus Bril, samen met Panix. Bril was gespecialiseerd in natuurweergaven en landschappen, een schildergenre dat Italianen niet erg lag (en nog steeds niet ligt): zíj streefden het Verhevene na.
Vooral de uitbeelding van ‘Sint Franciscus prekend voor de vogels’ is een genot om te zien.
Van rechts naar links zijn te zien:
– Sint Franciscus geeft zijn bezittingen weg;
– Sint Franciscus prekend voor de vogels;
– Sint Franciscus voor de sultan van Egypte;
– Sint Franciscus verschijnt aan de broeders in een vuurwagen;
– Sint Franciscus verschijnt aan de minderbroeders;
– Sint Franciscus temt de wolf van Gubbio;
– Sint Franciscus sterft naakt op de grond.
– Anoniem: verzoeking van Sint Franciscus op de Verna  Dit werk tegen het plafond van de vestibule is mogelijk niet van Paulus Bril.

Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Battoni, Heilig Hart,
Cappella del Sacro Cuore, Batoni, Heilig Hart
Cappella del Sacro Cuore, Croce, koepelfresco’s
Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Bril, S Franciscus doet afstand van zijn bezittingen (internet)
Sint Franciscus geeft zijn aardse bezittingen weg *
Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Bril, S Franciscus preekt voor de vogels, 2011
Sint Franciscus preekt voor de vogels
Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Bril, S Franciscus voor de sultan van Egypte, 2012
Sint Franciscus voor de sultan van Egypte
S Franciscus verschijnt in een vuurwagen, 2012
Sint Franciscus verschijnt in een vuurwagen
Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Bril, S Franciscus sterft liggende op de naakte aarde (internet)
Cappella del Sacro Cuore, Paul Bril Sint Franciscus sterft naakt op de grond *
Roma, Chiesa del Gesù, koorkap re, Cap del Sacro Cuore, Bril, S Franciscus verschijnt aan de minderbroeders, 2012
Sint Franciscus verschijnt aan de minderbroeders

 * Bron afbeelding: Internet (auteur niet kunnen achterhalen)