Pantheon

( Pigna )

( deel 2/2 )

Aedicula tussen de hoofdingang en de eerste kapel rechts

– Anoniem: Madonna van het ceintuur en Sint Nicolaas van Bari

Dit altaarstuk is van 1686.

Roma, Pantheon, Aedicula tussen hoofdingang en 1e k, Madonna van het ceintuur en Nicolaas van Bari, 2011
Eerste aedicula, Madonna van het ceintuur en Sint Nicolaas van Bari
Roma, Pantheon, 1e k re, Cap dell'Annunciazione, 2009
1e kapel, Cappella dell’ Annunciazione, Melozzo da Forlì, Annunciatie

Cappella dell’Annunciazione  (eerste kapel rechts)

– Melozzo da Forlì (toegeschreven aan): Annunciatie

Dit fresco dat tegen de achterwand van de kapel is aangebracht, dateert uit de 15e eeuw en wordt toegeschreven aan Melozzo da Forlì, volgens sommigen is het eerder een werk van Antoniazzo Romano of van Mattia de Majo.

– Clemenzo Maioli: San Lorenzo e Sant’Agnese

Dit doek dateert uit omstreeks 1645/’50 en hangt linkse van de Annunciatie.

– Pietro Paolo Bonzi: Ongelovige Thomas

Rechts van de Annunciatie, uit 1633.

– Anoniem: Busten

Links en rechts staat een busten uit de 17e eeuw van onbekende personages.

Aedicula tussen de eerste en de tweede kapel

– Anoniem: Kroning van Maria

Van dit 15e eeuwse fresco uit de Toscaanse School zijn alleen nog vage sporen te zien.

Roma, Pantheon, Aedicula tussen 1e en 2e k, Kroning van Maria, 2011
2e aedicula, Kroning van Maria

Tweede kapel (middenkapel)

Deze kapel was oorspronkelijk gewijd aan de Heilige Geest.

– Manfredio Manfredi: Grafmonument van koning Vittorio Emanuele II

Vittorio Emanuele II, die leefde van 14‑3‑1820 tot 9-1-1878) was de eerste koning van het verenigde Italië. De koning rust in een eenvoudige, zwart-bronzen graftombe die bekroond wordt door de Romeinse adelaar en het wapen van het Huis van Savoie.
De tombe is gemaakt met het brons van omgesmolten kanonnen van de Engelenburcht, zodat het door Urbanus VIII geroofde brons, zij het gedeeltelijk en in een andere vorm, naar zijn oorspronkelijke plaats terugkeerde.

Roma, Pantheon, 2e k, Tombe Vittorio Emanuel II, 2009
2e kapel, Manfredi, Monument van koning Vittorio Emanuele II

– Gouden lamp

De lamp boven de tombe brandt ter nagedachtenis aan koning Vittorio Emanuele III, die in 1947 in zijn verbanningsoord stierf. Hij mag hier niet worden bijgezet wegens zijn rol in de Eerste Wereldoorlog.

Ook de tombe van koning Umberto II zal men hier niet vinden. Hij mag niet worden bijgezet wegens zijn bedenkelijke rol in de Tweede Wereldoorlog en zijn steun aan Mussolini.

Roma, Pantheon, Aedicula tussen 2e en 3e k, Stin Anna en Maria als kind, 2011
Tussen 2e en 3e kapel, Ottoni, Sint Anna en Maria als kind

Aedicula tussen de tweede en de derde kapel

– Lorenzo Ottoni: Sant’Anna e la Madonna

Het is niet zeker wanneer dit 17e eeuwse beeldhouwwerk precies werd gemaakt.

Cappella della Madonna della Clemenza (derde kapel)

– Anoniem: Madonna della Grazie fra San Francesco e San Giovanni Battista (Madonna van de Genade tussen Sint Franciscus en Sint Johannes de Doper)

Dit altaarstuk uit de Umbrische School uit de omgeving van Perugino dateert uit de 15e eeuw. Het werk staat ook bekend als de ‘Madonna van de reling’ omdat het vroeger in de eerste nis links hing alwaar het werd beschermd door een reling.

– Stefano Pozzi: il martirio di San Stefano

Tegen de rechtse wand.

Roma, Pantheon, 3e k, Cap della Madonna delle Clemenza, Madonna della Grazie, etc, 2011
3e kapel, Cappella della Madonna della Clemenza

Aedicula tussen de derde en de vierde kapel

– Bernardino Cametti of Francesco Moderati: Sant’Anastasio

Dit beeldhouwwerk dateert van 1725.

Roma, Pantheon, Aedicula tussen 3e en 4e k, Sant'Anastasio, 2011
Tussen 3e en 4e kapel, Cametti of Moderati, Sant’Anastasio
Roma, Pantheon, Altaar 1, 2009
Apsis en altaar

Apsis (vierde kapel)

(recht tegenover de hoofdingang)

– Alessandro Specchi: Hoogaltaar

Waar nu het hoogaltaar staat, troonde in de Oudheid een beeld van Jupiter.
Het hoogaltaar uit 1719 en de decoratie van de apsis werden besteld door paus Clemens XI (1700/’21); het bronzen epigram herinnert hieraan.
Het koor werd pas in 1840 toegevoegd naar een ontwerp van Luigi Poletti.

– Anoniem: Madonna-icoon

In de apsis is een kopie van een 13e eeuwse Byzantijnse Madonna-icoon in een vergulde omlijsting aangebracht (het origineel hangt in de Cappella Canonica in het apostolisch paleis van het Vaticaan).

– Anoniem: Keizer Phocas biedt het Pantheon aan aan paus Bonifatius IV

Dit doek, dat tegen de rechtse wand van de apsis is aangebracht, dateert uit 1750.

– Diversen: Plaquettes

In de vloer van het koor zijn drie herdenkingsplaquettes aangebracht.

Roma, Pantheon, Altaar 2, 2009
Altaar
Pantheon, Apis, Altaar in ‘feestkleding’
Apis, Altaar in ‘feestkleding’
Roma, Pantheon, 4e k, apsis, Madonna-icoon 1, 2011
Apsis, Madonna-icoon

Sacristie 

(verzoek om toegang richten tot de suppoost; toegang wordt in het algemeen geweigerd)

Door een poortje rechts van het hoogaltaar komt men in een reeks zalen, die tot de thermen van Agrippa behoorden.
Eén ervan is ingericht als sacristie, een andere is veranderd in een stemmige, modern aandoende kapel.

Roma, Pantheon, Aedicula tussen 4e en 5e k, Sant'Erasio
Aedicula tussen 4e en 5e k, Sant'Erasio

Aedicula tussen de vierde en de vijfde kapel

– Francesco Moderati: San Erasio (Sint Rasius)

Een minder belangrijk beeldhouwwerk.

Cappella del Crocifisso(vijfde kapel)

– Anoniem: kruisbeeld

Het houten kruisbeeld op het altaar dateert uit de 15e eeuw.

– Pietro Labruzi: Nederdaling van de Heilige Geest

Dit werk bevindt zich aan de linker muur en dateert uit 1790.

– Bertel Thorwaldsen: Gedenkteken voor kardinaal Ercole Consalvi

Het bescheiden monument van kardinaal Consalvi (1757–1824) met de buste van de overledene dateert uit 1823/4. Het stoffelijk overschot van de kardinaal ligt overigens in de kerk van San Marcello al Corso (vierde kapel rechts). De kardinaal was de staatssecretaris van paus Pius VII en nam na de nederlaag van Napoleon namens de Kerkelijke Staat deel aan het Congres van Wenen. Het gedenkteken stelt de kardinaal voor die aan Pius VII de vijf provincies aanbiedt die aan de Heilige Stoel zijn toegewezen.

– Anoniem: Buste van kardinaal Agostino Rivarola

– In de nissen van deze kapel is de bakstenen muur van het Pantheon zichtbaar

Roma, Pantheon, 5e k, Cap del Crocifisso, Kruisbeeld, 2011
Cappella del Crocifisso, Kruisbeeld

Aedicula tussen de vijfde en zesde kapel

De huidige inrichting van de nis dateert pas van 1811 en is ontworpen door Antonio Munoz.

– Anoniem: Graf van Rafael (It: Raffaello Sanzio / Latijn: Raffello di Santis)

Rafael werd geboren op Goede Vrijdag 28 maart 1483 en stierf op zijn 37e verjaardag op 6 april 1520, eveneens een Goede Vrijdag. Hij stief waarschijnlijk van uitputting.
Er wordt verteld dat op die dag de aarde beefde en dat er scheuren ontstonden in de muren van de naar Rafael genoemde loggia’s in het Vaticaan, en zelfs paus Leo X schijnt in tranen te zijn uitgebarsten.
Op de bovenrand van de antieke sarcofaag die Rafael als laatste rustplaats kreeg, brengt de dichter en humanist kardinaal Pietro Bembo eerbetoon aan de kunstenaar met de epigraaf: “Ille hic est Rafael, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori” (hier rust Rafael, de moeder aller dingen [de natuur] vreesde door hem overtroffen te worden bij zijn leven en bij wiens dood dacht zij zelf te sterven).

Roma, Pantheon, Graf Rafael, 2009
Tussen 5e en 6e kapel, Graf van Rafael

Midden op de sarcofaag staat de tekst “Ossa et cineres Raph Sacntii Urbin” (beenderen en as van Rafael Sanzio van Urbino). Op de onderrand staat vermeld: “Gregorius XVI P M anno III indict VI arcam-antgiqui operis concessit” (in het derde jaar van zijn ambt, in de 6e indictie, schonk Gregorius XVI, opperpriester, de sarcofaag, gemaakt in de Oudheid).

Overigens heeft men in de Accademia di San Luca, niet ver van de Trevifontein, lange tijd een schedel vereerd als zijnde die van Rafael. Deze schedel werd op zekere dag door de schilder Carlo Maratta (1625-1713) aan de voorzitter van de Accademia geschonken. Het kostbare cadeau werd dankbaar aanvaard en leidde zelfs tot een officiële feestviering. Goethe heeft de schedel nog bewonderd en slaagde er via relaties in een kopie ervan te verwerven, wat hem hoogst tevreden stemde. Toen in 1833 het graf van de kunstenaar werd geopend, bleek echter dat Rafael’s skelet in het Pantheon geheel compleet was, dus inclusief diens hoofd.

Roma, Pantheon, Graf van Rafael, buste links boven graf (internet)
De Fabris, buste van Rafael *
Roma, Pantheon, Graf Rafael, Lorenzetto, Madonna del Sasso, 2011
Lorenzetto, Madonna del Sasso
Roma, Pantheon, Graf Rafael en Mariabeeld, 2009
Lorenzetto, Madonna del Sasso met daaronder het graf van

– Lorenzetto: Madonna del Sasso (Madonna van de rots)

Dit werk van Rafael’s leerling uit 1520/4 staat op het altaar boven het graf. Het beeld dankt zijn naam aan de steen waarop de Madonna haar linkse voet laat rusten.

– Giuseppe de Fabris: Buste van Rafael

Rafael’s borstbeeld (1833) bevindt zich links boven het graf in een nis.

– Gedenksteen voor Maria Bibbiena

Rechtsboven het altaar is een gedenkplaat voor Maria Bibbiena (op de steen foutief met slechts één ’b’ geschreven) aangebracht, met wie Rafael zes jaar lang verloofd was en met wie hij zou trouwen. Zij was een nicht van kardinaal Bernardo Dovizi da Bibbiena, één van Rafael’s beschermheren.
De nis waarin haar beeld had moeten staan, is leeg gebleven. Drie maanden voor het voorgenomen huwelijk overleed zij. Op haar graf staat geschreven: “Mariae Antonii F Bibienae eius quee laetos hymeneos morte prævertit, et ante nuptiales faces virgo est elata” (voor Maria Bibiena, dochter van Antonio, zijn verloofde [nl. van Rafael], wier dood haar gelukkige huwelijk verhinderde en werd als maagd weggevoerd vóór haar huwelijk).

– Gedenksteen voor de schilder Annibale Carracci

Deze steen uit 1609 heeft geen decoraties.

6e kapel, Scacconi, Monument van koning Umberto I en koningin Margherita
6e kapel, Scacconi, Monument van koning Umberto I en koningin Margherita

Zesde kapel (links midden)

Deze kapel was eerst gewijd aan de aartsengel Michael en later aan de apostel Thomas.

– Giuseppe Sacconi: Grafmonument van koning Umberto I en koningin Margherita di Savoia

De zoon van koning Vittorio Emanuele II, koning Umberto I, werd in 1844 geboren en op 29 juli 1900 in Monza door de anarchist Bresci vermoord, nadat eerder al twee aanslagen op zijn leven waren gepleegd.
De tombe is gemaakt uit albast en wordt bekroond door een bronzen kussen dat gedeeltelijk is verguld.
De groep van de twee bronzen leeuwen die de plaquette ophouden is een werk van Diego Sarti.
Het ontwerp van zowel de kapel als van de tombe is van Sacconi; na diens dood werd het werk afgemaakt door zijn leerling Guido Cirilli.
Ook Umberto’s vrouw, koningin Margherita di Savoia, ligt hier begraven; zij stierf 5‑1‑1926. In de achterwand bevindt zich een gedenksteen.

– Eugenio Maccagnani: Edelmoedigheid

– Arnaldo Zocchi: Mildheid

Deze allegorische voorstellingen bevinden zich op de fries achter het monument.

– Guido Cirilli: Altaar met de koninklijke wapens

Graftombe van koning Umberto I
Graftombe van koning Umberto I
Roma, Pantheon, Aedicula tussen 6e en 7e k, Felici, Sant'Agnes, 2011
Tussen 6e en 7e kapel, Felici, Santa Agnese
Tussen 6e en 7e kapel, Dupré, Buste van Peruzzi
Tussen 6e en 7e kapel, Dupré, Buste van Peruzzi

Aedicula tussen de zesde en zevende kapel

– Vincenzo Felici: Sant’Agnese

Van deze sculptuur is verder weinig bekend.

– Giovanni Dupré: Buste van Baldassare Peruzzi

Het portret van deze renaissanceschilder en ‑architect, die leefde van 1481 tot 1536, staat iets naar links.

– Grafteken van Baldassare Peruzzi

Cappella di San Giuseppe di Terra Santa (zevende en laatste kapel, links van de hoofdingang)

De kapel van ‘Sint Jozef van het Heilige Land’ is ook de kapel van de ‘Congregazione dei Virtuosi del Pantheon’ (zie bij ‘pronaos’). Het ‘marmer’ van deze kapel is geheel nep.

– Vincenzo de Rossi: San Giuseppe e Gesù fanciullo (Sint Jozef en Jezus als kind)

Het beeld uit 1550 van Sint Jozef en zijn zoon staat op het altaar en is van de hand van De Rossi, een leerling van Bernini, en Baccio Bandinelli.

Roma, Pantheon, 7e k, Cap di San Giuseppe di Terra Santa, De Rossi, San Giuseppe en Gesù fancillo 1
7e kapel, Cappella di San Giuseppe di Terra Santa, De Rossi, San Giuseppe e Gesù fanciullo
Roma, Pantheon, 7e k, Cap di San Giuseppe di Terra Santa, De Rossi, San Giuseppe en Gesù fancillo 2
7e kapel, Cappella di San Giuseppe di Terra Santa, De Rossi, San Giuseppe e Gesù fanciullo
Roma, Pantheon, 7e k, Cap di San Giuseppe di Terra Santa, Monaldi, Droom van Jozef, 2011
Monaldi, Droom van Jozef
Roma, Pantheon, 7e k, Cap di San Giuseppe di Terra Santa, Monaldi, rust tijdens vlucht naar Egypte, 2011
Monaldi, Rust tijdens vlucht naar Egypte

– Francesco Cozza: Geboorte van Christus en aanbidding door de herders

Dit schilderij hangt links van het altaar.

– Francesco Cozza: Aanbidding door de wijzen

De pendant van het vorige schilderij heeft rechts van het altaar een plaats gekregen. Beide werken van Cozza zijn uit 1661.

– Carlo Monaldi (of Paolo Benaglia): Droom van Jozef

Dit stuccoreliëf is tegen de linkse muur aangebracht en dateert uit omstreeks 1720.

– Carlo Monaldi: rust tijdens Vlucht naar Egypte

Dit stuccoreliëf bevindt zich tegen de rechtse muur en dateert eveneens uit omstreeks 1720.

– Boven het altaar (van links naar rechts):

– Ludovico Gimignani: Cumeense sibille
– Francesco Rosa: Mozes
– Giovanni Peruzzini (of Francesco Cozza): de eeuwige Vader
– Luigi Garzi: David
– Giovanni Andrea Carlone: Eritrese sibille

– Graftekens

De graftekens bevinden zich aan weerszijden van het altaar.
– Arcangelo Corelli 
De eerste steen links van het altaar herinnert aan deze grote componist. Hij leefde van 1653 tot 1713.
– Perin del Vaga (1501/’47)
– Taddeo Zuccari (1529 tot 1566) (rechts van het altaar)
Beide laatstgenoemde schilders waren leerlingen van Rafael.
– Flaminio Vacca (1538 tot 1605)
Deze architect heeft als inscriptie op zijn graf: “Qui in operibus quae fecit / Nusquam sibi satis fecit”.

Aedicula tussen de zevende kapel en de hoofdingang

– Andrea Camassei: Hemelvaart

Dit werk dateert van 1638.

– Anoniem: Busten

Aan weerszijden bevindt zich een tweetal busten uit de 17e eeuw van onbekende grootheden en gemaakt door onbekende kunstenaars.

Links van de hoofdingang, Camassei, Hemelvaart
Links van de hoofdingang, Camassei, Hemelvaart

* Bron afbeelding: Internet (auteur niet kunnen achterhalen)