ARA PACIS (AUGUSTÆ)


( Campo Marzio )

( deel 1/2 )

ARA PACIS (AUGUSTÆ)

Adres:

Lungotevere in Augusta / Via di Ripetta bij de Ponte Cavour (rione di Campo Marzio).

Coördinaten:

41º 54’ 20,10” N en 12º 28’ 31,30” O.

Openingstijden:

dinsdag tot en met zondag van 9.00 uur tot 19.00 uur;
gesloten op maandag en op 1 januari, 1 mei en 25 december.

Buitenzijde van het nieuwe Museo dell’Ara Pacis aan de Lungotevere - Ara-Pacis
Buitenzijde van het nieuwe Museo dell’Ara Pacis aan de Lungotevere

ALGEMEEN

De Ara Pacis of Ara Pacis Augustæ (Vredesaltaar van Augustus) is een bouwwerk dat is gewijd aan de vrede. Het is een van belangrijkste bouwwerken uit de Gouden Eeuw van Augustus, toen de kunst in Rome een hoogtepunt beleefde. Het doel van het monument was propaganda voor Augustus, zijn familie en de macht van Rome. Dit bleek alleen al uit de plaatsing van het monument: op het antieke Campus Martius, langs de Via Flaminia (thans Via del Corso), de grote uitvalsweg van Rome naar het noorden en precies één Romeinse mijl (1472 meter) buiten het pomerium, de oude, heilige stadsgrens van Rome, waar de militaire macht (imperium militiae) ophield en de civiele macht begon (imperium domi). Dit was ongeveer op de plaats waar nu het Palazzo Fiano-Amalgià (Via del Corso / hoek Piazza San Lorenzo in Lucina) staat.
Al aan het einde van de 2e eeuw n.Chr. was het straatniveau op het Campus Martius door de vele overstromingen van de Tiber, al zó ver gestegen dat het vredesaltaar al vrijwel onder het maaiveld was verdwenen.
In 1568 werden onder het voormalige Teatro Olimpia (nu bioscoop), dat onderdeel uitmaakte van het voormalige Palazzo Peretti (nu Palazzo Fiano Amal-già, Via in Lucina) negen steenblokken gevonden met afbeeldingen van een processie.
De vondsten werden in stukken gezaagd en gingen naar Florence, Parijs en Rome. Pas veel later bleken deze stenen afkomstig te zijn van het Ara Pacis.
Mussolini liet het altaar zo veel mogelijk in elkaar zetten en naar zijn huidige plaats overbrengen. Daarbij werden fragmenten gebruikt die bij eerdere opgravingen waren teruggevonden en over verschillende musea waren verspreid en in sommige gevallen vervangen door afgietsels. Het geheel werd op 23 september 1938 (de 2000e geboortedag van Augustus) onthuld.
Toen Rome in 1970 zijn honderdjarig bestaan als hoofdstad van het verenigd Italië vierde, werd het monument voor het voor het publiek opengesteld, na een grondige restauratie.

Palazzo Fiano - Ara Pacis
Palazzo Fiano *
Positie van de Ara Pacis in de Oudheid - Ara-Pacis
Positie van de Ara Pacis in de Oudheid
Voorplein met fontein -Ara-Pacis
Voorplein met fontein

GESCHIEDENIS

Het monumentale altaar van 11,65 x 10,6 x 3,65 meter werd in opdracht van de Senaat opgericht en op 30 januari 9 v.Chr. (de verjaardag van Augustus’ vrouw Livia) ingewijd ter ere van de vrede die Augustus (Pax Augusta) met de vestiging van zijn absolute macht in Rome en het Romeinse Rijk na meer dan een eeuw van voortdurende burgeroorlogen had gebracht. Daar waren de sociale oorlogen met de Gracchen en Spartacus (133–121 v.Chr.), de burgeroorlogen onder Marius en Sulla (120–70 v.Chr.), tussen Cæsar en Pompeius (70–44 v.Chr.) en ten slotte tussen Marcus Antonius en Octavianus (44–31 v.Chr.) en de oorlogen in de provincies Spanje en Gallië. Toen hij in 13 v.Chr. na drie jaar zegerijk uit deze beide provincies terugkeerde besloot de Senaat tot de bouw van dit altaar.

Elk jaar op 30 januari werd deze vrede van Augustus in het Ara Pacis met een offerritueel herdacht. Augustus, die toen nog Gaius Octavius heette, was een achterneef van Cæsar en werd door hem geadopteerd. Hij versloeg in 42 v.Chr. bij Philippi in Macedonië de legers van de Cæsar-moordenaars Brutus en Cassius.

Vanaf 30 v.Chr. was hij alleenheerser. In 27 v.Chr. werd hij de eerste Romeinse keizer, waarbij de Senaat hem de naam ’Augustus’ (verhevene) aanbood. In 12 v.Chr. werd hij Pontifex Maximus (Opperpriester) en in 2 v.Chr. kreeg hij de eretitel ’Pater Patriæ’ (Vader des Vaderlands). Hij was bevriend met Horatius, Ovidius, Livius en Vergilius. Aan laatstgenoemde gaf hij naar aanleiding van de Pax Augusta de opdracht voor een epos over de vestiging van de Romeinse staat. Vergilius schreef daarop de ’Aeneas’, het verhaal van de zeven jaar durende zwerftocht van de Trojaanse held Aeneas, die de stamvader van het Romeinse geslacht der Iulii zou worden, waartoe onder anderen Cæsar en de keizers Augustus, Tiberius, Caligula, Claudius en Nero zich rekenden.
Augustus geldt nog steeds als het symbool van de Romeinse beschaving, de man die Rome aantrof als een stad van baksteen en het achterliet als een stad van marmer.

Solarium, Vredesaltaar en Mausoleum van Augustus - Ara-Pacis
Solarium, Vredesaltaar en Mausoleum van Augustus
Ingang aan de Via di Ripetta- Ara-Pacis
Ingang aan de Via di Ripetta

EXTERIEUR

Het altaar van de vrede heeft altijd in de open lucht gestaan en dit heeft zijn sporen nagelaten, vooral de uitlaatgassen van de continue voorbijrazende auto’s. Nu staat het in een moderne, hagelwitte hal naar een (in Italië zeer omstreden) ontwerp van de Amerikaanse architect Richard Meier op de smalle strook tussen enerzijds de Via di Ripetta met het Mausoleum van Augustus en anderzijds de Lungotevere in Augusta, vlakbij de Ponte Cavour. Het museum is een van de weinige moderne gebouwen in het centrum van Rome (vandaar de kritiek). Het museum van travertin, staal en glas werd 21 april 2006 geopend.

Res Gestæ Divi Augusti (buitenmuur van het museum)
Res Gestæ Divi Augusti (buitenmuur van het museum)

Res Gestæ

Aan de buitenzijde van het gebouw, aan de Via di Ripetta, zijn ’Res Gestæ Divi Augusti’ (de daden van de goddelijke Augustus) aangebracht, een eigen opsomming van zijn daden en tevens diens politieke testament.
Het origineel was gegraveerd in twee bronzen platen die naast de ingang van zijn mausoleum aan de overkant van de weg stonden. Een kopie van de tekst van één van deze platen is teruggevonden in de tempel van Roma en Augustus in Ancyra, het huidige Ankara.
Net als zijn stiefvader Julius Cæsar werd ook Augustus na zijn dood tot god uitgeroepen.
Met de volgende woorden vertelt Augustus over het besluit van de senaat dit vredesaltaar op te richten (regel 12-2):

“(Cu)m ex H(isp)ania Gal(liaque, rebu)s in iis pro-vincis prosp(e)re (gest)i(s), R(omam redi) Ti. Nero-ne P. Qui(ntilio c)o(n)s(ulibu)s, ~ aram (Pacis A)u(g)ust(ae senatus pro)redi(t)u meo consa(c)randam (censuit) ad campum (Martium, in qua ma)gistratus et sac(er)dotes (et v)irgines V(est)a(les ann)iversarium sacrific)ium facer(e decrevit.)”

(Toen ik terugkeerde naar Rome uit Gallië en Spanje, tijdens het consulaat van Tiberius Nero en Publius Quintilio, waar ik mijn werken in deze provincies tot een bevredigend einde heb gebracht, besloot de Senaat dat er op het Marsveld een altaar moest worden gewijd aan de Vrede van Augustus en beval dat de magistraten, priesters en Vestaalse maagden er elk jaar een offer moesten brengen.)

Augustus
Augustus *
Augustus ziet het plan voor de Ara Pacis
Augustus ziet het plan voor de Ara Pacis
Julius-Claudische dynastie
Julius-Claudische dynastie

INTERIEUR

Het altaar heeft een ommuring van wit Lunimarmer uit Carrara waarop bas-reliëfs zijn aangebracht die aan de buitenzijde symbolisch verwijzen naar welvaart en vruchtbaarheid van het rijk en stellen de keizerlijke familie onder de bescherming, maar ook onder de wet van de goddelijke orde.

Het eigenlijke altaar staat op een rechthoekig platform binnen de omheining en heeft twee ingangen. Aan de zijde van de Campus Martius bevond zich de hoofdingang, waardoor de pontifex maximus, de priesters en de Vestaalse maagden binnentraden. De achteringang was voor de ’camilli’, jonge hulpen van de priesters, en ook voor de offerpriesters en de offerdieren.
De Ara Pacis is een samenvatting van de officiële kunst ten tijde van Augustus. Ze verbindt de klassieke Griekse stijl (bijvoorbeeld de processie die doet denken aan de Parthenonfries) en het hellenisme met de typisch Romeinse historiciteit en portretkunst.

Dwarsdoorsnede - Ara-Pacis
Dwarsdoorsnede
Bas-reliëf rondom onder aan de buitenzijde van de altaarmuur
Bas-reliëf rondom onder aan de buitenzijde van de altaarmuur

Buitenkant van de muur

Op de hoeken staan vier Corinthische pilasters en vier andere terzijde de toegangspoorten. Zij zijn aan de buitenkant versierd met kandelaarmotieven en aan de binnenkant glad. Zij dragen de architraaf die vroeger waarschijnlijk met bogen was versierd.
In het midden loopt geheel rondom een prachtige, meanderende fries met daaronder panelen met acanthusbladeren en bloemranken, waartussen vogels en vlinders rondfladderen, terwijl hagedissen en andere reptielen rondkruipen door het lover. Aan de voet van de middelste acanthus rooft een slang de jonge vogeltjes uit een nest van een leeuwerik. De zwanen met uitgestrekte vleugels zijn zowel gevarieerd als realistisch van vorm en getuigen van een bijzondere verfijning.

– Hoofdingangzijde (voorzijde)

De beide scènes aan de voorzijde verwijzen naar de stichting van Rome en verheerlijken Augustus, die beweerde van Aeneas af te stammen. Het zijn allegorieën van de vruchtbaarheid en offertaferelen.

– Lupercalia (links)

Het linkse paneel is bijna geheel verdwenen en stelt de Lupercale voor: in de aan Lepercus (god die de kudde beschermde tegen de aanvallen van de wolven) gewijde grot, aan de voet van het Capitool, worden Romulus en Remus gezoogd door de wolvin, met de Vestaalse maagd Rea Silvia.
In het midden van het tafereel staat een grote vijgenboom met daarin een specht. Ook de oever van de Tiber in de buurt van Velabro is nog enigszins zichtbaar.
De god heeft zijn oorlogskleed aan met een speer in de hand, zijn helm is versierd met een griffioen en zijn kuras met de kop van een Gorgon.

NB In 2007 is de waarschijnlijk echte Lupercale op 16 meter diepte mogelijk gevonden bij opgravingen onder het Huis van Augustus op de Palatinus.

Voorzijde, met linksboven de Lupercalia en rechtsboven het Offer van Æneas
Voorzijde, met linksboven de Lupercalia en rechtsboven het Offer van Æneas
Voorzijde, Offer van Aeneas aan de penaten (boven)
Voorzijde, Offer van Aeneas aan de penaten (boven)

– Offer van Æneas aan de Penaten (rechts)

Het paneel rechts van de hoofdingang stelt het offer van een niet meer zo jonge Aeneas aan de Penaten (huisgoden, vergelijkbaar met de engelen uit de Christelijk kerk) en aan Juno voor.

Linksboven is de tempel van de Penaten te zien. Aeneas en zijn zoon Ascanius, die achter hem staat, bereiden zich bij een stenen altaar voor om de 30 biggetjes en de witte zeug van Laurentus te offeren die, volgens het orakel, de plek heeft aangewezen waar Aeneas een nieuwe stad (Lavinium) moest bouwen. Hij is gekleed als priester met bedekt hoofd en in de hand een sceptrum. Hij wordt geassisteerd door een tweetal camilli, waarvan er een een schaal met fruit en brood draagt met in zijn rechtse hand een kruik.

Rechtse zijde, keizerlijke optocht
Rechtse zijde, keizerlijke optocht

– Zuidzijde (aan de zijde van het Mausoleum en de Via di Ripetta)

Aan de zijde van de Via di Ripetta staat een keizerlijke offer-processie afgebeeld. De afbeeldingen moesten niet alleen vrede en voorspoed uitdrukken, maar uiteraard ook de piëteit van de machthebbers tonen. Hierdoor zijn er afbeeldingen van Augustus en zijn familie die vee offeren aan de goden en andere voorstellingen over de vroomheid van de keizer.De betekenis is hier duidelijk: Augustus is degene die de eer verdient voor de Pax Romana, maar worden mogelijke beschuldigingen van ambitie, hoogmoed en eerzucht voortijdig voorkomen door aan de afbeeldingherder Fautulus, die de tweeling zou adopteren en opvoeden, en met hun vader Mars, beschermer van Rome, die hen verwekte bij de een religieus karakter te geven. Augustus is slechts een ’vir pius’ (godsvruchtig man), die de goden dankzegt voor de – door hemzelf gecreëerde – vrede. Augustus ziet zichzelf overigens graag afgebeeld als ’vir pius’, omdat hij zich laat identificeren met Aeneas, de stamvader van de Romeinen (en van de Iulii, door Aeneas’ zoon Ascanius, of Iulius) volgens een in die tijd populair wordende mythe.Helaas is de linkse helft van de optocht vrijwel geheel verloren gegaan, desondanks kunnen een paar figuren op de fries geïdentificeerd worden.Voorop lopen volgens de overlevering eerst twaalf lictores, herkenbaar aan de faces (pijlenbundels) die zij meedragen, dan volgt een camillus met het heilige kistje van het pontificaal college (acerra) en iets naar achteren de lictor proximus. De zwaarbeschadigde (halve) figuur met de lauwerkrans is Augustus, hier in zijn functie van Pontifex Maximus. Links van Augustus loopt mogelijk Varus, die later de slag in het Teutoburgerwald tegen de Germaan Hermann verloor, een gebeurtenis waar Augustus nooit overheen zou komen.
Daarachter lopen vier personen met merkwaardige hoedjes met een piek bovenop, de flamines maiores, ofwel opperpriesters (dialis, martialis, quirinalis en iulialis), en een man met een bijl (flaminius lictor), een offerpriester.Hierna volgt de optocht van de keizerlijke familie, in strikt dynastieke volgorde, zoals deze bestond in 13 v.Chr. De grote, oudere man hierachter met de toga over het hoofd getrokken en de rol perkament in de rechtse hand is waarschijnlijk Augustus’ schoonzoon Marcus Agrippa, wiens positie in de processie op een hoge positie in het staatsbestel duidt. De jongen achter Agrippa die zijn toga vasthoudt, is zijn zoon Gaius Cæsar. Agrippa was Augustus’ vriend, steun en toeverlaat; hij was ook de echtgenoot van Augustus’ dochter Julia. 

Zij hadden samen twee zonen: Gaius Cæsar en Lucius Cæsar. Deze beide kleinzonen waren door Augustus geadopteerd met de bedoeling dat een van hen hem ooit zou opvolgen.Gaius Cæsar kijkt omhoog naar de dame achter hem: dit is Livia, Augustus’ echtgenote. Zij is afgebeeld met sluier en lauwerkrans. De man daarachter is niet zeker, veelal wordt, gezien zijn plaats in de optocht, aangenomen dat dit Tiberius is, de zoon van Livia uit een eerder huwelijk van haar en, na het uitsterven van alle nazaten van Augustus, opvolger van Augustus als keizer van het Romeinse Rijk.
De volgende persoon is Antonia de Jongere, Augustus’ nicht met de kleine Germanicus aan haar hand, die zich omdraait alsof zij iets tegen haar echtgenoot Drusus de Oudere wil zeggen. Maar een oudere vrouw maant de jonge echtelieden met haar vinger op de lippen tot stilte. In de gehele stoet is Drusus de enige in militaire kleding, herken-baar aan de paludamentum. Het jongetje achter Drusus, dat zijn mantel vasthoudt, is zijn andere zoontje, de latere keizer Claudius.Dan komt een tweede groep familieleden, waarin Antonia de Oudere, een andere nicht van Augustus, geïdentificeerd kan worden, haar echtgenoot Lucius Domitianus Enobarbus, die in 16 v.Chr. consul was, en hun kinderen Domitia en Gneus Domitianus Enobarbus, de toekomstige vader van Nero. Daarna komen wat verdere familieleden.
De van bijna vrijstaande sculpturen op de voorgrond, zoals de kinderportretten, tot bijna grafisch weergegeven figuren op de achtergrond reikende reliëftechniek schept de volmaakte illusie van een perspectivisch gelede processie. Voor deze fries werden waarschijnlijk Griekse reliëfs uit de 5e eeuw v.Chr. als voorbeeld gebruikt. Echter de figuren zijn veel minder stijf en vooral veel minder idealistisch uitgebeeld dan bij de Griekse beeldhouwkunst; zij zijn eerder realistisch weergegeven.Overigens kan de processie zoals afgebeeld nooit hebben plaatsgevonden: Augustus werd pas in 12 v.Chr. Pontifex en in dat jaar stierf Marcus Agrippa en in 12 v.Chr. waren zowel Tiberius als Drusus niet in Rome in verband met militaire expedities.

Rechtse zijde, Marcus Vipsania Agrippa
Rechtse zijde, Marcus Vipsania Agrippa
Rechtse zijde (zuidzijde)
Rechtse zijde (zuidzijde)

– Achterzijde

Beide taferelen verheerlijken Augustus aan wie de Pax Romana te danken was, een waarborg voor de vruchtbaarheid van de grond.

Achterzijde met linksboven Tellus en rechtsboven Roma
Achterzijde met linksboven Tellus en rechtsboven Roma

– Saturnia Tellus (links)

Linksboven is de groep van Saturnia Tellus Mater (moeder Italië) weergegeven die de Pax Augusta verbeeldt.
De aardgodin als moeder aarde troont op een rots te midden van een weelderige vegetatie, die de overvloed van het Romeinse land symboliseert. Haar gesluierde hoofd draagt een kroon van vruchten en bloemen en aan haar voeten ligt een os en graast een schaap, met daarnaast een kruik waaruit water vloeit als symbool van de bron en van overvloed en rijkdom. Twee jongetjes, waarbij wel een toespeling op Romulus en Remus gezien wordt, grijpen naar de borsten van deze vruchtbaarheidsgodin en naar de vruchten op haar schoot.
Aan weerszijden zijn twee jonge nimfen als personificaties van twee andere elementen uitgebeeld: het Water, rechts op een zeemonster, en de Lucht, links op een vliegende zwaan. Het tafereel verbeeldt de pax terra marique: vrede te land en ter zee.
De voorstelling is zeer realistisch, wat karakteristiek is voor de Romeinse kunst. De subtiel uitgevoerde, traploze overgang van basreliëf tot (bijna) vrijstaande figuur is erg mooi uitgevoerd.
Recent is de hypothese opgekomen dat de centrale figuur niet Tellus is maar Venus, de goddelijke moeder van Aeneas en aldus de stammoeder van het geslacht der Iulii waar Augustus zelf ook toe zou behoren.

Achterzijde linksboven, Tellus
Achterzijde linksboven, Tellus

– Roma (rechts)

Rechts zijn, nauwelijks zichtbaar, overblijfselen van een paneel waarop de godin Roma is afgebeeld als bellatrix en triomfantelijke heerseres, gezeten op haar ceremoniële wapens: Roma heeft vrede gebracht en bewaakt de wapens, klaar om ze te gebruiken.
De godin wordt voorgesteld als een Amazone: op haar hoofd draagt zij een helm en haar rechtse borst is ontbloot, een riem hangt over haar schouder met daarin een kort zwaard en in haar rechtse hand houdt zij een speer vast. Op dit paneel waren aan beide zijden van godin waarschijnlijk ook Eer en Deugd afgebeeld in de vorm van twee jonge goden.

Linkse zijde (noordzijde)
Linkse zijde (noordzijde)

– Noordzijde (Tiberzijde)

Het tafereel aan de kant van de Tiber is minder goed bewaard gebleven en zou een offerprocessie, bestaande uit familieleden van Augustus en vertegenwoordigers van de senaat, uitbeelden die in een eeuwigdurende offerhandeling de vrede en het welzijn van het rijk garanderen. De figuren zijn niet meer herkenbaar omdat zij in de 16e eeuw allemaal een nieuw hoofd hebben gekregen.
Aan de linkse zijde kan Lucius Cæsar, het tweede kind van Marcus Vipsania Agrippa en Julia, worden geïdentificeerd; hij was ook door Augustus geadopteerd. Hij is hier afgebeeld als een klein kind dat aan de hand wordt meegevoerd. De gesluierde vrouwenfiguur na hem zou zijn moeder Julia de Oudere, de dochter van Augustus, kunnen zijn. Velen denken echter dat Julia aan de andere zijde van de processie thuishoort en dat deze gesluierde dame Livia voorstelt. Dan volgt een jongen die waarschijnlijk de zoon van Julius Antonius voorstelt. De vrouw achter Julia/Livia wordt beschouwd als Octavia, Augustus’ zuster. Dan volgt Claudia Marcella de Oudere met consul Julius Antonius en de kleine Julia de Jongere.
Daarna komen Claudia Marcella de Jongere, haar zoon en haar echtgenoot Sextus Appuleius. Julia minor had als kleindochter van Augustus het recht als eerste tussen de kinderen bij deze processie te verschijnen. De identiteit van de andere figuren is nog onbekend.

Linkse zijde, Keizerlijke optocht
Linkse zijde, Keizerlijke optocht
Linkse zijde, Keizerlijke optocht
Linkse zijde, Keizerlijke optocht
Binnenzijde van de altaarmuur
Binnenzijde van de altaarmuur

Binnenzijde van de muur

De binnenzijde van de muur is vrij eenvoudig decor zien. Onder zijn diepe verticale cannelures aangebracht, een archaïsch motief dat herinnert aan de oude houten palissade-omheiningen die voor de Romeinen de ’goede oude tijd’ opriepen.
Boven zijn bloemen- en vruchtenguirlandes, bestaande uit korenaren, dennen- en granaatappels te zien tussen de bucrania (runderkoppen) van offerdieren die aan de palissaden werden gehangen. Tussen de guirlandes staan schalen met een vloeistof die over het altaar werd gesprenkeld. De plastische versiering is door een rondlopende meanderende band in een hogere en een lagere zone verdeeld, terwijl de pilasters de velden verticaal begrenzen.

Altaarfries en binnenzijde van de ommuring
Altaarfries en binnenzijde van de ommuring
Festoen op de binnenzijde van de ommuring
Festoen op de binnenzijde van de ommuring