CHIESA DI SANTA MARIA DEL POPOLO

( Campo Marzio )

( Deel 2/3 )

Cappella Costa
Cappella Costa

Cappella Costa (vierde kapel rechts)

Deze laatste kapel in het rechtse zijschip is gewijd aan Catherina van Alexandrië. De wat rommelige en onoverzichtelijke kapel behoorde oorspronkelijk toe aan kardinaal Domenico della Rovere, ging eerst over naar de familie Ingheneim en in 1488 naar de Portugese kardinaal Giorgio Costa (Jorge da Costa). Het 15e eeuwse plan is nog bewaard gebleven, evenals de nog originele elegante balustrade.

– Gian Cristoforo Romano (toegeschreven aan): Catherina van Alexandrië tussen Vincentius en Antonius van Padua

Dit marmeren bas-reliëf op het altaar dateert van 1505 en komt duidelijk uit de School van Bregno. Dit altaar is afkomstig uit de nu verdwenen Cappella Foscari. Deze kapel stond destijds naast de apsis.

– School van Pinturicchio: Kerkvaders

De vier Latijnse kerkvaders, Gregorius de Grote, Augustinus, Ambrosius en Hiëronymus, werden in 1488/’90 in de lunetten afgebeeld door een leerling van Pinturicchio die qua stijl dicht bij Melozzo da Forlì stond. De schilderingen zijn ernstig door het vocht aangetast en kunnen vrijwel als verloren worden beschouwd.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Costa, Romano, altaarstuk
Cappella Costa, Romano, altaarstuk
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Costa, Da Firenze, monument voor Albertoni
Cappella Costa, Da Firenze, monument voor Albertoni

– Anoniem: Vloer

De vloer van de kapel is van keramiek en komt uit de tweede helft van de 15e eeuw.

– Werkplaats van Pollaiolo: Grafsteen van bisschop Giorgio Bracharin

Deze bijzondere marmeren stenen plaat uit het eind van de 15e eeuw is in de vloer van de kapel gemetseld.

– Jacopo d’Andrea da Firenze: Grafmonument van Marcantonio Albertoni

Deze mooie marmeren tombe uit 1487 staat tegen de rechtse muur.

Cappella Costa, School van Bregno, monument voor kardinaal da Costa
Cappella Costa, School van Bregno, monument voor kardinaal da Costa

– School van Bregno: Grafmonument van kardinaal Jorge da Costa

Deze tombe is geheel van marmer, dateert van 1508 en staat tegen de linkse muur. Zoals op het monument te lezen is werd de Portugese kardinaal meer dan 100 jaar oud, wat voor die tijd zéér bijzonder was.

– L. Poletti en Matteo Kessels: Grafmonument van Vincenzo Casciani

Dit is een neoklassiek marmeren werk uit 1833. Het werd ontworpen door Poletti en gebeeldhouwd door Kessels. Het staat tegen de linkse muur.

– Giovanni di Stefano da Siena (of Vecchietta): Grafmonument van bisschop Pietro Girolamo Foscari

De marmeren (onderstel) en bronzen (overledene) tombe van deze in 1463 gestorven primaat wordt in het algemeen toegeschreven aan Vecchietta; dit is niet zeker (tussen 1480/’85). De kardinaal ligt nogal vreemd middenin de kapel.
Zijn monument was vroeger onderdeel van een groter geheel en stond in de Cappella Foscari (naast de apsis). Echter deze kapel is begin 19e eeuw bij
de renovatie van de Piazza del Popolo door Valadier ten offer is gevallen. Daarna heeft de prelaat door vrijwel de gehele kerk gezworven. Ook zijn huidige rustplaats is een voorlopige opstelling, er zijn plannen voor een nieuwe verplaatsing.

Cappella Costa, Vecchietta, onument voor Foscari
Cappella Costa, Vecchietta, onument voor Foscari

Links naast de Cappella Costa

– Anoniem: Grafmonument van Giovanni Gerolamo Albani Bergomati

Het muurmonument dateert van 1591.

– Simonetti: Grafmonument van Caterina Marini

Een eenvoudige, neoklassieke muurplaat uit 1827.

Vierde pilaar rechts

– Leerling van Luigi Capponi: Monument voor Giovanni Battista Pallavicini

Dit monument dateert van 1524. 

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Links naast de Cappella Costa, monument van kardinaal Albani Bergomati, detail
Links naast de Cappella Costa, monument van kardinaal Albani Bergomati, detail
Links naast Cappella Costa, monumenten van Bergomati (links) en van Marini (rechts)
Links naast Cappella Costa, monumenten van Bergomati (links) en van Marini (rechts)

Cappella della Visitazione (rechtse transept) 

De ronde vormen van de apsiskapel is karakteristiek voor de renaissance. Het transept werd in 1655/’61 in opdracht van paus Alexander VII door Bernini geheel vernieuwd in barokstijl. Bernini ontwierp ook de kapel aan het andere einde van het transept en beide kapellen vormen één decoratief geheel.

– Leerling van Bernini: Altaar

Het mooie marmeren altaar werd tussen 1657/’59 gemaakt.

– Giovanni Maria Morandi: Visitatie

De beroemde ontmoeting tussen Maria en haar nicht Elisabeth die op dat moment beiden zwanger waren van Jezus, respectievelijk Johannes de Doper, staat boven de altaarmensa. Het altaarstuk wordt door twee engelen vastgehouden en dateert uit 1659.

– Ercole Ferrata: Engel

Deze begaafde leerling van Bernini maakte de engel rechts op het altaar.

– Arrigo Giardé: Engel

Deze andere leerling van Bernini maakte de linkse engel.

Chiesa di Santa Maria del Popolo - Rechtse transept, School van Bernini, altaar
Rechtse transept, School van Bernini, altaar
Chiesa di Santa Maria del Popolo - Rechtse transept, Bregno monument van Podocataro
Rechtse transept, Bregno monument van Podocataro
Chiesa di Santa Maria del Popolo - Rechtse transept, Bregno monument van Podocataro, reliëf
Rechtse transept, Bregno monument van Podocataro, reliëf

– Giovanni Cristoforo Romano (toegeschreven aan) : Grafmonument van kardinaal Ludovico Podocataro

Dit opmerkelijke marmeren werk uit de school van Bregno dateert van omstreeks 1508 en staat tegen de rechtse muur van het transept. De overledene kwam uit Cyprus. In de lijsten links en rechts zijn de vier kardinale deugden uitgebeeld en onder de liggende kardinaal een populaire afbeelding van Christus op Maria’s knie (pietà).

– Anoniem: Grafmonument van Giuseppe Seffer

Een totaal onbelangrijk werk uit omstreeks 1860.

– Anoniem: Grafmonument van een onbekende

Het bas-reliëf is van Luigi Simonetti en dateert van 1859.

– Gian Lorenzo Bernini en Ercole Antonio Raggi: Orgeltribune en -kast

De orgeltribune, die links boven de twee koorkapellen tegen de wand is aangebracht, werd ontworpen door Bernini en uitgevoerd door zijn meest briljante leerling in 1657. Het is gemaakt van stucco dat gedeeltelijk is verguld.
Het wapen van paus Alexander VII-Chigi onder de gebogen balustrade wordt vastgehouden door een levendige engel en een putto in stucwerk.
Het orgel dateert nog uit de tijd van de Bernini-restauratie. De pijpen zijn versierd met bronzen eikentakken. Het orgel zelf werd in 1658 gebouwd door Giuseppe Testa en in 1814 hardhandig gerestaureerd.

Chiesa di Santa Maria del Popolo - Rechtse transept, Bernini, orgeltribune
Rechtse transept, Bernini, orgeltribune
Chiesa di Santa Maria del Popolo - Corridoio, monumenten van Heloin en Malvezzi
Corridoio, monumenten van Heloin en Malvezzi
Chiesa di Santa Maria del Popolo Corridoio, monument van Albertis
Corridoio, monument van Albertis

Corridoio

In het rechtse transept (rechts naast het altaar) is de toegang tot de corridoio, de gang die naar de sacristie leidt. In beide ruimten worden overblijfselen van grafstenen uit de 14e en 15e eeuw uit de kerk en het voormalige klooster bewaard.
In de gang staat vooral 14e eeuws religieus beeldhouwwerk, dat afkomstig is uit het augustijnenklooster dat hier ooit stond.
In de gang zijn hier en daar nog laatste resten te zien van de fresco’s van de hand van Pinturicchio.

– Anoniem: Kroning van Maria

Dit werk bevindt zich naast de toegangsdeur. Het bestaat uit een bas-reliëf met gotische versieringen uit de eerste helft van de 15e eeuw.

– Guiglielmo della Porta (toegeschreven aan) : Grafmonument van Bernard Heloin (Bernardo Elvino)

Dit werk met een liggend figuur is van 1584. Bij leven was hij de schatkistbewaarder van paus Paulus III.

– School van Mino da Fiesole: Grafmonument van Nestore Malvezzi

Volgens de tekst kwam hij uit Bologna en stierf in 1488.

– Anoniem: Grafmonument van Carlo Guattani

Uit 1713.

– Mino del Regno of Luigi Capponi (toegeschreven aan) : Madonna met de Heilige Augustinus (of Hiëronymus) en Caterina van Alexandrië

Dit bas-reliëf uit 1497 is afkomstig van een altaar.

– Anoniem: Grafmonument van Cherubino de Albertis

Daterend van 1615.

– Anoniem: Grafmonument van Carlo Traversari

Uit eind 14e eeuw.

– Mino da Fiesole (toegeschreven aan) : Madonna

Dit bas-reliëf is boven de deur van de sacristie
aangebracht.

Corridoio, Regno / Caopponi, altaarstuk met Maria tussen Augustinus en Caterina
Corridoio, Regno / Caopponi, altaarstuk met Maria tussen Augustinus en Caterina

Sagrestia

– Andrea Bregno: Altaartabernakel

In de sacristie staat tegen de achterwand een deel van het tabernakel van het voormalige hoogaltaar van de kerk uit 1473 opgebouwd. Bregno maakte dit altaar in opdracht van toenmalige kardinaal Rodrigo Borgia, de latere paus Alexander VI, wiens familiewapen ook is afgebeeld. Dit is slechts een gedeelte van het voormalige hoogaltaar.
Overal in de kerk zijn nog onderdelen hiervan terug te vinden, onder andere een tweetal cibories in de eerste kapel links (doopkapel). Helaas zijn ook onderdelen verdwenen of naar andere, onbekende bestemmingen gebracht.
De architectuur gaat hier terug op het schema van de antieke triomfbogen.
Tussen de inscripties op het altaar is er een voor Marco Antonio, het zoontje van Bregno, dat op 7-jarige leeftijd in 1473 verongelukte (’morto per l’incuria dei custodi’).

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Sagrestia, Bregno, altaar, detail links
Sagrestia, Bregno, altaar, detail links
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Sagrestia, Bregno, altaar
Sagrestia, Bregno, altaar
Chiesa di Santa Maria del Popolo- Sagrestia, monument bisschop Rocca
Sagrestia, monument bisschop Rocca

– Leonardo di Besozzo (toegeschreven aan): Madonna met Kind

In het midden van het altaar is onder een triomfboog een fresco aangebracht van Lombardische of Sienese oorsprong uit het begin van de 13e eeuw.

– School van Bregno: Grafmonument van bisschop Pietro Guiglielmo Rocca

De bisschop uit Salerno verliet ons voor eeuwig in 1482; zijn graf staat tegen de linkse muur. De maker komt mogelijk uit de kringen rond Giovanni Dalmata.

Chiesa di Santa Maria del Popolo Sagrestia, Di Besozzo, Madonna met Kind
Sagrestia, Di Besozzo, Madonna met Kind

– School van Bregno: Grafmonument van aartsbisschop Giovanni (Juan) Ortega Gomiel

Bij leven was de aartsbisschop primaat in Burgos, hij overleed in 1514. Zijn graf staat tegen de rechtse muur, tegenover de toegangsdeur.

– Isaia da Pisa of Vecchietta (toegeschreven aan) : Wijwatervat met de Heilige Augustinus en Monica

Dit kleine marmeren werkje dateert van de 15e eeuw.

Chiesa di Santa Maria del Popolo Sagrestia, monument van Juan Ortega
Sagrestia, monument van Juan Ortega
Chiesa di Santa Maria del Popolo /Cappella di Santa Rita
Cappella di Santa Rita

Cappella di Santa Rita (eerste koorkapel rechts)

De kapel was oorspronkelijk de grafkapel van de familie Cicada en aanvankelijk gewijd aan Corpus Christi en later, vanaf de 15e eeuw, aan Santa Lucia. In 1901 werd de kapel op kosten van kardinaal Agostino Cascia gerestaureerd en is sindsdien gewijd aan Santa Rita di Cascia. Hier werden een van de zonen en de geliefde van kardinaal Rodrigo Borgia, de latere paus Alexander VI, bijgezet, namelijk Giovanni, hertog van Gandia (Juan di Gandia), die later zijn broer Cesare Borgia liet vermoorden, en hun moeder, Giovanna Caetani, beter bekend als Vannozza, waarvan de resten in de 18e eeuw in het geheim naar de kerk van San Marco werden overgebracht en waar in de voorhal nog steeds haar grafsteen staat.

– Giovanni Piancastelli: Santa Rita

Het schilderij werd uitgevoerd in olieverf en staat op het altaar.

– Anoniem: Santa Lucia

Tegen de linkse wand hangt een modern schilderij van Santa Lucia.

– Anoniem: Grafmonument van kardinaal Odoardo Cicada

Het gedenkteken met de buste van de kardinaal uit Genua staat tegen de rechtse wand. Hoewel de kardinaal pas in 1545 overleed, dateert het monument al van omstreeks 1500.

– Anoniem: Paus Johannes Paulus II

Dit moderne portret van de heilig verklaarde paus hangt eveneens tegen de rechtse muur.

Tussen eerste en tweede koorkapel rechts

– Onbekend: Grafmonument voor Giuseppe Giacometti

Dit monument dateert van 1851. Hij was een belangrijke medaillegraveur. Het camee-achtige portret werd gemaakt door zijn zoon Pietro.

Cappella Feoli of Cappella di San Tommaso di Villanova  (tweede koorkapel rechts)

Deze kapel neemt de plaats in van een sacellum van Santa Lucia. Hier werden vroeger de begrafenismemorabilia van de familie Borgia bewaard die nu verloren zijn gegaan.
De huidige kapel werd in 1858 voor rekening van Pietro Feoli
gerestaureerd en is sindsdien gewijd aan San Tommaso di Villanova.

– Casimiro de’Rossi of Fabrizio Chiari: Sint Thomas van Villanova

Dit olieverfschilderij uit 1860 bevindt zich op het altaar.

– Casimiro de’Rossi: Heilige Geest en de vier Evangelisten

Dit temperawerk uit omstreeks 1860 is tegen het gewelf aangebracht.

– Cerulli en Agostino: Grafmonument van Carlo Feoli

Dit monument uit 1873 bevindt zich rechts vóór in
de kapel.

– Cerulli en Agostino: Grafmonument van Luigi Feoli

Eveneens uit 1871 en het bevindt zich links vóór.

– Anoniem: Grafmonument van Agostino Feoli

Uit 1858 en tegen de linkse kapelwand.

– Anoniem: Grafmonument van Luisa en Ferdinando Bartolucci

Uit 1859 en tegen de rechtse muur. 

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Feoli
Cappella Feoli
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar
Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar
Chiesa di Santa Maria del Popolo - Apsis, Cappella della Madonna, altaarkuif
Apsis, Cappella della Madonna, altaarkuif

Cappella della Madonna (altaarkoor)

– Gian Lorenzo Bernini (toegeschreven aan) : Hoogaltaar

In opdracht van kardinaal Antonio Maria Sauli uit Genua werd in 1627 een nieuw hoogaltaar
gebouwd, dat het 15e eeuwse altaar van Andrea Bregno moest vervangen (dit voormalige hoogaltaar staat nu gedeeltelijk weer opgebouwd in de sacristie en twee cibories staan linksachter in de doopkapel).
Dit ’nieuwe’ altaar is veel massiever en verder naar achteren geplaatst dan het oude altaar, waardoor de kerk meer diepte kreeg omdat het zicht aan de apsis wordt onttrokken.
Het altaar is gemaakt van vier grote zwarte marmeren zuilen, die een groot en complex timpaan draagt, met een vooruitstekend, gebroken segment, waarin een tegel met de wijdingsinscriptie is opgenomen. Dit segment draagt op zijn beurt weer een driehoekig, klein fronton. Bovenop huist een groep engelen en putti, waarvan de beide buitenste naar de voorbijgangers zwaaien.
De polychrome, marmeren versiering is rijk en overdadig.
Onder het altaar staat de schrijn van twee onduidelijke Romeinse martelaren, Faustina en Priscus.
Hun resten werden vanuit de catacomben naar hier gebracht. Dit maakt hen uiterst dubieus omdat er geen constante verering voor hen was en zij ook niet voorkomen op de lijst van Romeinse martelaren.
Het verhaal wil dat Maarten Luther zijn laatste mis als katholiek priester hier heeft opgedragen; dit is echter een verzinsel.

– Maestro di San Saba (toegeschreven aan) Madonna del Popolo met zegenend Kind

Dit vroeg 13e eeuwse werk hangt in een omlijste cassette middenop de altaaropstand. Volgens de traditie is de Madonna geschilderd door de ’apostel’ Lucas.
Het is een belangrijk Byzantijns werk, temeer omdat het de kerk en het plein ervoor hun naam gaf.
Het schilderij hing vroeger in de kerk van Santissimo Salvatore in Laterano en werd omstreeks 1235 door paus Gregorius IX hierheen gebracht.

Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar, Maestro di San Saba, Madonna del Popolo
Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar, Maestro di San Saba, Madonna del Popolo
Chiesa di Santa Maria del Popolo - Apsis, Cappella Madonna, Legende van de stichting van de kerk
Apsis, Cappella Madonna, Legende van de stichting van de kerk
Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar en de legende van de stichting van de kerk (tegen de linkse wand)
Apsis, Cappella della Madonna, hoogaltaar en de legende van de stichting van de kerk (tegen de linkse wand)

– Anoniem: Legende van de stichting van de kerk

De triomfboog van het koor is een ontwerp van Donato Bramante. In opdracht van kardinaal Antonio Maria Sauli werd omstreeks dezelfde tijd als waarin het nieuwe hoogaltaar werd opgericht deze boog bedekt met vijf spectaculaire bas-reliëfscènes van verguld stucco met daarop de legendes van het graf van Nero en de stichting van de kerk in 1099 door paus Paschalis II.
Links is te zien dat de paus een notenboom omhakt in het bijzijn van de Zwitserse Garde, die echter pas vier eeuwen later zou worden opgericht.
Tegen de pilasters zijn gevleugelde engelen en puttokopjes aangebracht.

– Francesco Vanni: Fresco’s

– Anoniem: Graf-monument van Olimpia Mangoni

Dit monument uit 1582 bevindt zich tegen de pilaster links van het hoogaltaar.

– Anoniem: Grafmonument van de Annibale

Onderaan tegen de muur rechts van het altaar is nog een overblijfsel te zien van de middeleeuwse kerk: het marmeren grafmonument van de Annibale-familie uit 1263 dat verfraaid is met een comateske decoratie.
Links en rechts van het altaar zijn doorgangsbogen waarop grote beelden staan van twee augustijnermonniken. Deze doorgangen leiden naar het koor waar de broeders vroeger hun gezangen deden en hun gebeden prevelden. Door de afname van het aantal monniken gebeurt dit tegenwoordig in de kleine huiskapel van het klooster.

Cappella Maggiore of Cappella della Rovere (apsiskapel achter het hoogaltaar)

(De apsis achter het hoogaltaar is sinds een aantal jaren niet meer toegankelijk; het toegangsgordijn bevindt zich links van het hoogaltaar. Men kan het proberen bij een van de kerkbewaarders.)

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Apsis, Cappella Maggiore, koorbanken
Apsis, Cappella Maggiore, koorbanken

Paus Julius II (Giuliano della Rovere, 1503/’13) gaf Donato Bramante opdracht de apsis te verlengen, waardoor een geheel nieuwe koorkapel ontstond (1500/’09). Hiermee wilde de paus een nieuwe grafkapel voor zijn familie creëren. Een flink deel van de financiering kwam echter van zijn voorganger Alexander VI; dit verklaart de aanwezigheid van het Borgia-wapen, de eikenboom, bovenin de apsisschelp. Echter de families Della Rovere en Chigi gebruikten ook de eikenboom als wapen, zodat de toeschrijving aan Borgia dubieus is.

Volgens het nieuwe decoratieve ideaal mengde Bramante diverse kunstuitingen (schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur) tot één harmonieus totaalontwerp. Dit delicate evenwicht werd in de 17e eeuw totaal losgelaten bij de bouw van het nieuwe altaar.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Apsis, Cappella Maggiore, achterzijde hoogaltaar, Madonna
Apsis, Cappella Maggiore, achterzijde hoogaltaar, Madonna

– Bernardino Pinturicchio: Kroning van Maria

Het plafondfresco is van de hand van Pinturicchio (1508/’09). Het werk is uitgevoerd naar de traditionele Augustijnse ideologie met gebruikmaking van complexe symbolen: van de kroning van Maria als koningin van de hemel (in het centrum), het commentaar van de Latijnse kerkvaders (afgebeeld in de ronde medaillons daaromheen), de aankondiging door de sibillen (in de velden tussen de kerkvaders) tot het verhaal van de evangelisten (afgebeeld in de hoeken), waarbij het fresco werd uitgevoerd alsof het een mozaïek in rood en groen is, met de rijke decoratie van wijnranken op een gouden ondergrond.
Ondanks de matige conserveringstoestand zijn de aantrekkelijke kleuren van de schilderkunst van Pinturicchio toch zichtbaar.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Apsis, Cappella Maggiore, Pinturicchio, kroning van Maria
Apsis, Cappella Maggiore, Pinturicchio, kroning van Maria
Chiesa di Santa Maria del PopoloApsis, Cappella Maggiore, De Marcillat, gebrandschilderde ramen
Apsis, Cappella Maggiore, De Marcillat, gebrandschilderde ramen

– Guillaume de Marcillat (It: Guiglielmo di Marsi-glia) : Glas-in-loodramen

– Fragmenten uit het leven van Maria
– De jeugd van Jezus

De twee glas-in-loodramen uit omstreeks 1509 zijn door deze Franse dominicaner broeder in neutrale tinten uitgevoerd met hier en daar een kleuraccent; het zijn de enige echte oude ramen in Rome. Zij zijn gevat in een omlijsting van Bramante. Het ene raam vertelt over de jeugd van Christus, het andere over het leven van Maria. Zij kunnen het best bekeken worden vanaf de achterzijde van het altaar.

– Andrea Sansovino: Grafmonument van kardinaal Girolamo Basso della Rovere

Dit monument uit 1507 is het graf rechts.
De zittende figuren schuin boven de kardinaal zijn twee kardinale deugden, te weten Kracht en Matigheid.

Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monumenten van Sforza (links) en van Basso della Rovere (rechts)
Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monument van Sforza (links)
Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monument van Basso della Rovere (rechts)

– Andrea Sansovino: Grafmonument van kardinaal Ascanio Sforza

Dit monument uit 1505 staat hier tegenover (links).
Ascanio was de broer van Ludovico il Moro, de hertog van Milaan, die door koning Frans I gevangen werd gezet.
Schuin boven het beeld van Sforza zitten de twee andere kardinale deugden: Gerechtigheid en Voorzichtigheid.
Bovenop de tombe zijn de theologische deugden Geloof en Hoop geplaatst. De derde theologische deugd, de Liefde, wordt gepersonifieerd door de figuur van een zogende vrouw, die zich boven de tombe bevindt.

Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monument van Sforza (links)
Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monumenten van Sforza (links) en van Basso della Rovere (rechts)
Apsis, Cappella Maggiore, Sansovino, monument van Basso della Rovere (rechts)
Apsis, Cappella Maggiore, monument van Sforza, detail linkse zijde
Apsis, Cappella Maggiore, monument van Sforza, detail linkse zijde

De weelderige graftombes van de beide kardinalen zijn van de hand van de Toscaanse meesterbeeldhouwer Andrea Sansovino. De monumenten zijn in het midden gesigneerd met ’Andrea Sansovinus faciebat’.
In deze sierlijke en cultuurhistorisch zéér belangrijke werken vermengen zich invloeden uit de oudheid met de elegante kunst van het quattrocento uit Florence. Naar het model van een Romeinse triomfboog met allegorische standbeelden van de deugden beeldde Sansovino als eerste de overledenen liggend uit, slapend op hun arm, alsof zij nog in leven waren, zoals in de Etruskische traditie. De monumentaliteit en plasticiteit van de figuren alsmede het terugdringen van het reliëf zijn karakteristiek voor de overgang van de 15e naar de 16e eeuw.

Apsis, Cappella Maggiore, monument van Sforza, detail linkse zijde
Apsis, Cappella Maggiore, monument van Sforza, detail bovenzijde

Koepel

De achthoekige koepel op de viering is mogelijk de eerste koepel die in Rome werd gebouwd na de Oudheid. De koepel staat op een achthoekige tamboer met in elke zijde een boogvenster.

– Raffaele Vanni: Madonna in glorie

Vanni schilderde dit fresco tegen de koepel.

– Raffaele Vanni: Bijbelse figuren

De oudtestamentische heldinnen zijn in de pendentieven van de koepel geschilderd. Zij stellen Ruth, Judith, Esther en Deborah voor.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Middenschip, Vanni, koepelfresco
Middenschip, Vanni, koepelfresco
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Middenschip, Koepel, Bernini, wapen van Chigi
Middenschip, Koepel, Bernini, wapen van Chigi

– Gian Lorenzo Bernini: Engelen met wapen van Chigi

In het middenschip, boven tegen de koepelboog, kruising beeldhouwde Antonio Raggi naar een ontwerp van Bernini het wapen van paus Alexander VII-Chigi (zes bergen en een ster), ondersteund door een tweetal engelen.

Chiesa di Santa Maria del PopoloMiddenschip, zicht vanaf het altaar naar de ingang
Middenschip, zicht vanaf het altaar naar de ingang

Cappella Cerasi (eerste koorkapel links van de apsis)

Deze kapel was oorspronkelijk gewijd aan de Hemelvaart.
Eind 1600 vroeg Tiberio Cerasi, op dat moment schatbewaarder van paus Clemens VIII, later kardinaal, aan de twee op dat moment meest gewilde schilders van Rome zijn grafkapel te versieren. De Bolognese schilder Carracci moest het altaarstuk maken en Caravaggio twee andere schilderijen. In het contract wordt Caravaggio zonder omwegen ’egregius in Urbe pictor’ (een voortreffelijk schilder in de stad) genoemd.

Dankzij Cerasi hangen nu in de kleine kapel schilderijen die de twee tegenpolen in de schilderkunst van dat moment naast elkaar laten zien. Carracci met zijn teruggrijpen op de verheven renaissancestijl en Caravaggio met zijn vervaarlijk realistisch naturalisme.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi
Cappella Cerasi
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi, Ricci en Tacconi, plafondfresco’s
Cappella Cerasi, Ricci en Tacconi, plafondfresco’s

– Giovan Battista Ricci: Heilige Geest met de Evangelisten

Dit fresco uit het begin van de 17e eeuw is tegen het plafond van het voorste deel van de kapel geschilderd.

– Innocenzo Tacconi: Kroning van de Maagd

Dit fresco dateert eveneens uit het begin van de 17e eeuw en bevindt zich tegen het plafond van het achterste deel van de kapel.

– Giovan Battista Ricci: Kerkvaders

Deze fresco’s bevinden zich in de lunetten.

– Innocenzo Tacconi: Visioenen van Petrus en Paulus

Deze werken zijn tegen de lunetten aangebracht.

– Anoniem: Grafmonument van Tiberio Cerasi

De opdrachtgever voor deze kapel. Uit 1601.

– Anoniem: Grafmonument van Bartolomeo Monardi

Uit 1575.

– Pietro Tenerani: Grafmonument van Teresa Spelker

Uit 1852.

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Capella Cerasi, monument van Teresa Spelker
Capella Cerasi, monument van Teresa Spelker
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi, monument van Tiberio Cerasi
Cappella Cerasi, monument van Tiberio Cerasi
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi, Carracci, Maria Hemelvaart
Cappella Cerasi, Carracci, Maria Hemelvaart

– Annibale Carracci: Maria-Hemelvaart

Dit belangrijke en vaak gekopieerde schilderij hangt boven het altaar en kwam in 1601 tot stand.
In de praktijk blijkt dat dit werk qua belangstelling wat ondergesneeuwd raakt bij de overweldigende Caravaggio-werken. Dit is ten onrechte: Carracci creëerde een meesterwerk.
Op Carracci’s schilderij stijgt een in felroze en blauw geklede Maria omgeven door engeltjes uit haar graftombe ten hemel. De apostelen Petrus en Paulus rond haar graf wijken uiteen en maken in hun smetteloze pasteltinten pathetische gebaren van verbijstering. Alles klopt in deze afbeelding. De piramidale structuur van de Madonna en de twee apostelen op de voorgrond, de geïdealiseerde gezichten en de mooie kleuren. Het schilderij is vooral keurig en volgens de regels van de goede smaak uitgevoerd.

– Caravaggio: Bekering van Paulus

Dit meer dan schitterende werk uit 1601/’02 hangt tegen de rechtse kapelwand.
Zoals in alle werken van Caravaggio speelt het licht de hoofdrol.
Omdat het bij dit onderwerp ging om het goddelijk licht dat Paulus bescheen op zijn weg naar Damascus, heeft de schilder het licht eerst laten vallen op het buiten verhouding grote paard en pas daarna op het gewaagd verkort afgebeelde figuur van de jonge legeraanvoerder en apostel Paulus. Tijdgenoten noemden het paard ’een ongeluk in de smidse’. De sterk realistische weergave is geconcentreerd op één moment. De plasticiteit van de lichamen leidt tot emotionele betrokkenheid van de beschouwer die niet door gebaar of kleur vergroot hoeft te worden. Caravaggio gebruikte een palet van aardkleuren, waarin alleen een oplichtend wit en een krachtig rood voor accenten zorgen.
De eerste versie die Caravaggio van dit onderwerp maakte werd afgekeurd door Cerasi. Dit werk hangt nu in de Odescalchi Baldi collectie (Piazza dei Santi Apostoli).

Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi, Caravaggio, bekering van Paulus
Cappella Cerasi, Caravaggio, bekering van Paulus
Chiesa di Santa Maria del Popolo-Cappella Cerasi, Caravaggio, kruisiging van Petrus
Cappella Cerasi, Caravaggio, kruisiging van Petrus

– Caravaggio: Kruisiging van Petrus

Dit eveneens schitterende olieverfschilderij dateert ook van 1601/’02 en hangt tegen de linkse wand.
Hier is de voorkeur van de schilder voor diagonale composities en een irreële lichtval duidelijk te zien. Hij koos ervoor zijn onderwerpen te behandelen als waren het krantenberichten, zonder verwijzing naar het verheven karakter ervan. Drie gespierde mannen zonder gezicht tillen een gekruisigde man op met edele en krachtige gelaatstrekken.